Енергетскиот пазар се соочува со сериозен притисок поради нарушувањата предизвикани од војната во Иран, а последиците сè повеќе се префрлаат од суровата нафта кон бензинот и дизелот. Анализите покажуваат дека високите цени на горивата можат да се задржат подолг период, дури и доколку дојде до смирување на воениот конфликт.
Иако пазарот на сурова нафта досега успеваше делумно да ги надомести прекинатите испораки од Блискиот Исток, рафинерискиот сектор има многу помал простор за маневрирање. Дел од капацитетите во регионот се надвор од функција, додека прекините во транспортот дополнително ја ограничуваат достапноста на горива.
Референтната цена на нафтата „Брент“ се движи околу 90 долари за барел, што претставува значителен раст во споредба со периодот пред почетокот на конфликтот. Сепак, кај готовите нафтени деривати поскапувањето е уште поизразено. Дизелот на европскиот пазар бележи огромен раст, додека и бензинот во САД значително поскапел.
Според податоците на Меѓународната агенција за енергетика, повеќе од една петтина од рафинерискиот капацитет на Блискиот Исток е погоден од воените случувања. Тоа создава дополнителен проблем бидејќи рафинериите се клучни за претворање на суровата нафта во производи што директно ги користат транспортот, индустријата и домаќинствата.
Дополнителен удар претставува ограниченото движење низ Ормускиот Теснец, една од најважните светски рути за транспорт на енергенси. Намалените испораки од земјите од Заливот веќе влијаат врз производството во повеќе рафинерии, особено во Азија.
Глобалниот енергетски пазар истовремено е погоден и од нарушувањата во руската нафтена индустрија. Нападите врз енергетската инфраструктура доведоа до пад на рафинериската преработка, што дополнително ја намалува количината гориво достапна на меѓународниот пазар.
Недостигот се одразува и врз профитните маржи на рафинериите. Во Европа маржите кај дизелот се зголемиле неколкукратно, додека американскиот пазар забележува историски високи нивоа.
Особено загрижувачки се податоците за резервите. Складираните количини гориво, кои во првите месеци помогнаа да се ублажи ударот, постепено се намалуваат. Во САД резервите на дизел се на исклучително ниско сезонско ниво, додека залихите на бензин се меѓу најниските во последните години.
Проблемот не е само во моменталниот недостиг. Рафинерискиот систем ќе мора повторно да создава резерви, а тоа би можело да ја одржи високата побарувачка и ценовниот притисок долго по евентуалното завршување на конфликтот.
Дури и ако дојде до дипломатско решение и повторно се воспостави нормален транспорт низ Ормускиот Теснец, враќањето на рафинериите во целосна функција нема да биде моментално. Дел од постројките се оштетени, а поправката и замената на специјализираната опрема може да траат со месеци или подолго.
Значајна улога ќе има и Кина, која е меѓу најголемите светски рафинериски центри. Намаленото производство и ограничувањето на извозот од земјата дополнително ја стеснуваат глобалната понуда.
Високите цени на горивата веќе имаат пошироки економски последици. Поскапата енергија ја зголемува инфлацијата, ги поскапува транспортот и производството и создава дополнителен притисок врз семејните буџети.
Економистите предупредуваат дека не треба да се очекува ценовниот шок автоматски да исчезне веднаш по евентуалното смирување на воената состојба. За стабилизирање на пазарот ќе биде потребно време за обновување на производството, транспортните текови и стратешките резерви.
Оттука, и покрај можните дипломатски решенија, светскиот пазар на горива би можел да остане под притисок подолг период. Најголемиот ризик е доколку нарушувањата продолжат, бидејќи секој дополнителен прекин во производството или транспортот би можел повторно да ги турне цените нагоре.
